Τα Βάτικα είναι ένας θησαυρός, ένας μαγευτικός τόπος, που αποκαλύπτεται σιγά σιγά σε όλους τους επισκέπτες. Η γεωγραφική θέση, η απομόνωση από την υπόλοιπη ηπειρωτική Ελλάδα, η φύση, η ιστορία των Βατίκων συνετέλεσαν για ένα μοναδικό φαινόμενο που συναντά κανείς στην περιοχή.
Πλήθος ναών, βυζαντινών, υστεροβυζαντινών και άλλων, βρίσκονται χτισμένοι σε όλα τα Βάτικα. Η ευλάβεια και η πίστη των κατοίκων προς τον Θεό είχε σαν αποτέλεσμα αυτόν τον μεγάλο αριθμό ναών αλλά και ασκητηρίων (πάνω από 130). Άλλωστε το όνομα “Μικρό Άγιο Όρος” δεν δόθηκε τυχαία στην περιοχή. Σημαντικά μνημεία αποτελούν οι παλιότεροι ναοί με μοναδικές βυζαντινές τοιχογραφίες.

Αγία Ειρήνη Καβομαλούσα

Το περπάτημα έως τη νότια άκρη του Μαλέα είναι μια συγκλονιστική εμπειρία. Ακολουθώντας το μονοπάτι από το τέλος του χωματόδρομου λίγο μετά το απολιθωμένο δάσος και το ξωκλήσι της Αγίας Μαρίνας, σε περίπου 60 λεπτά βρίσκεστε μπροστά στο κατάλευκο ξωκλήσι της Αγίας Ειρήνης Καβομαλούσας. Στέκει κατάλευκο στολισμένο με μια γέρικη, μεγάλη φραγκοσυκιά, με λίγα πεύκα και κυπαρίσσια και μια χούφτα κελιά πάνω από τις ερημιές του Καβομαλιά.
Το εκκλησάκι της Αγίας Ειρήνης λίγο πριν την απόληξη του ακρωτηρίου περιβάλλεται από τα κτίσματα παλιάς μονής που είναι διαθέσιμα κατόπιν συνεννόησης για διαμονή. Ο μικρός ναός βρίσκεται κτισμένος στα ερείπια παλαιότερου. Είναι βυζαντινού ρυθμού, του 19ου αιώνα, σταυροειδής με τρούλο. Στο εσωτερικό υπάρχουν φορητές εικόνες στο τέμπλο φιλοτεχνημένες το 1907 από τον Κρητικό μοναχό Νέστορα Βασαλάκη.
Η θέα προς την θάλασσα από το εκκλησάκι θα σας ταξιδέψει στον χρόνο, σε ιστορίες και θρύλους για την περιοχή και τα καράβια που η θαλασοταραχή πήρε μαζί της. Ανεβείτε τα σκαλιά, που βρίσκονται δίπλα ακριβώς στο εκκλησάκι, που οδηγούν πάνω από την παλιά στέρνα που μάζευε το βρόχινο νερό για τους ασκητές και τώρα για τους επισκέπτες του ναού. Σταθείτε εμπρός από το καμπαναριό και απολαύστε το έντονο λευκό του ναού που χάνεται στο μπλε της θάλασσας.


Σκήτη του Οσίου Θωμά του εν Μαλεώ 

Από την μονή της Αγίας Ειρήνης ξεκινά ένα ανηφορικό μονοπάτι που οδηγεί στο Ασκηταριό του όσιου Θωμά εν Μαλεώ. Ο εν λόγω όσιος ασκήτεψε πριν από 1000 χρόνια ενώ έγινε γνωστός από τα θαύματα του.
Ο Όσιος Θωμάς υπήρξε σημαντική φυσιογνωμία του μοναχισμού και λείψανά του φυλάσσονται στην Ιερά Μονή Φιλοθέου στο Αγιο Όρος και στην εκκλησία “Μυρτιδιώτισσα” στα Βελανίδια.
Η μνήμη του τιμάται στις 7 Ιουλίου και πιστεύεται ότι το σκήνωμά του είναι θαμμένο κοντά στη μονή του Αγίου Γεωργίου όπου και ασκήτεψε. Πριν ακολουθήσει την ασκητική ζωή, υπήρξε ένας ένδοξος στρατιωτικός, γόνος εύπορης οικογένειας, που άλλαξε τη στρατιωτική στολή με το απέριττο αγγελικό σχήμα και πήγε να ασκητέψει στη μοναστική κοινωνία του Μαλέα. Εδώ με ταπεινοφροσύνη, αρετή, άσκηση και συνεχή προσευχή έλαβε το χάρισμα να θεραπεύει τις σωματικές αρρώστιες.
Δύο είναι τα ασκητήρια του οσίου Θωμά. Το πρώτο είναι μία ημιφυσική σπηλιά με θολωτό χώρο και διαστάσεις 1,5μ. πλάτος, 3,5 μήκος και 2,5μ. ύψος. Ο τοίχος έχει πολλές τρύπες για τον αέρα, ενώ η πλάτη και η οροφή είναι από φυσικό απελέκητο βράχο. Το δεύτερο ασκητήριο είναι απρόσιτο και οι κάτοικοι ισχυρίζονται ότι ένας βοσκός μόνο το επισκέφθηκε και δεν βρήκε παρά μόνο σάπιες σανίδες. 


Μονή του Αγίου Γεωργίου του εν Μαλεώ

Από την Αγία Ειρήνη και με μόλις 10΄περπάτημα θα φτάσετε στην άκρη του γκρεμού, όπου βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα εκκλησιαστικά μνημεία της Λακωνίας, μικρό στο μέγεθος αλλά με τεράστια ιστορική και συναισθηματική αξία.
Είναι η μονή του Αγίου Γεωργίου, ένα πανάρχαιο ερημητήριο χτισμένο σαν φωλιά αετού πάνω στα απόκρημνα βράχια, μάρτυρας αψευδής της ιστορίας του μοναχισμού στον Μαλέα.Η δημιουργία της χρονολογείται στον 13ο-14ο αιώνα. Την προστάτευε τα χρόνια εκείνα από τις πειρατικές επιθέσεις ισχυρός μαντρότοιχος.
Σήμερα σώζονται διάφορα κτίσματα από τη μονή, σε ένα γοητευτικό σύμπλεγμα. Ψηλότερα από όλα τα κτίρια βρίσκεται κατερειπωμένος ναός των Αγίων Τεσσαράκοντα.
Χαμηλότερα υπάρχει το παλιό καθολικό που ήταν μονόκλιτη θολωτή βασιλική, από την οποία σώζεται μόνο η βόρεια πλευρά με τρία τυφλά αψιδώματα, στα εσωράχια των οποίων υπάρχουν ίχνη τοιχογραφιών.Ο ναός είχε μαρμάρινο τέμπλο και στο δάπεδο είχε δύο υδατοδεξαμενές.
Σε πολύ καλύτερη κατάσταση διατηρείται το παρεκκλήσι με τον κατάλευκο τρούλο.Στο εσωτερικό υπάρχουν λίγες, αλλά ωραίες, τοιχογραφίες: στον τρούλο απεικονίζεται ο Παντοκράτορας περιστοιχισμένος στο τύμπανο από εννέα προφήτες, στο ιερό η Παναγία Βλαχερνίτισσα και ο Μελισμός, στην Πρόθεση ο Ρωμανός ο Μελωδός κ.ά.
Το σύνολο των βυζαντινών ερειπίων που αιωρούνται πάνω από τους γκρεμούς και μια από τις αγριότερες θάλασσες της Μεσογείου όπου τα πλοία περνούν ασταμάτητα, δημιουργεί μοναδικά συναισθήματα. Την επίσκεψη εδώ θα τη θυμάστε για πάντα.
Ανάμεσα στην Εκκλησιά του Αι-Γιώργη και της Αγίας Ειρήνης ξεκινάει ένα κατηφορικό και απότομο μονοπάτι που καταλήγει σε έναν μικρό όρμο , όπου οι κάτοικοι δένουν τα καΐκια τους με σκοπό να προσεγγίσουν τα δύο μοναστήρια. Πενήντα μέτρα ανατολικότερα από τον μικρό ντόκο υπάρχει η σπηλιά της Κοκκαλιάρας όπου έχουν βρεθεί αναρίθμητα ανθρώπινα οστά.Η ιστορία λέει πως ήταν άνθρωποι που σφαγιάστηκαν από πειρατές κατά την διάρκεια επιδρομών.


Ιερός Ναός Παναγίας Μυρτιδιώτισσας

Στα Βελανίδια ξεχωριστή σημασία κατέχει ο μεγαλοπρεπής μητροπολιτικός Ιερός Ναός της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας, πολιούχου και προστάτιδας όλων των Βελανιδιωτών. Ο ναός βρίσκεται λίγα μόλις μέτρα από την πλατεία του χωριού.
Πρόκειται για έναν βυζαντινού ρυθμού ναό,χτισμένο πάνω στον βράχο. Σύμφωνα με το βιβλίο που καταγράφει το ιστορικό  θεμελίωσης και αποπεράτωσης του Ενοριακού Ιερού Ναού Παναγίας Μυρτιδιωτίσσης και τον κύριο συγγραφέα του τον τότε εφημέριο πατέρα Παναγιώτη Μιχαηλίδη, ο ναός θεμελιώθηκε κατά το έτος 1915 οπότε και τερματίστηκαν οι εργασίες για αρκετά χρόνια λόγο δυσκολιών. Τα επόμενα χρόνια, σταδιακά προχώρησαν οι εργασίες αποπεράτωσης του ναού. Το έτος 1957 έγινε η σοβάντιση του ναού καθώς και η κατασκευή της υδατοδεξαμενής. Η αγιογράφηση του ναού έγινε στο διάστημα 1963-1968, από τον Ευάγγελο Μαυρικάκη.
Στον Ιερό Ναό της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας, φυλάσσονται τμήματα των λειψάνων του Οσίου Θωμά του Εν Μαλεώ, αλλά και του Αγίου Τρύφωνα.


Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος

Ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος των Βελανιδίων είναι ένα μικρό βυζαντινό εκκλησάκι,χωμένο μέσα σε απόκρημνο βράχο, 100 μέτρα ψηλότερα από τα Βελανίδια.
Η πρόσβαση σε αυτό γίνεται από ένα μικρό διαμορφωμένο μονοπάτι που ξεκινά από το χωριό. Λίγο πριν φτάσουμε στον ναό υπάρχει ένα κομμάτι μεσαιωνικού τοίχους που πιθανώς προστάτευε τον ναό αλλά και τους κατοίκους από πειρατικές επιθέσεις. Η στέγη του ναού είναι έτσι διαμορφωμένη ώστε να συλλέγεται το βρόχινο νερό που πέφτει πάνω από τον βράχο και να μαζεύεται σε μία στέρνα για να εξυπηρετεί τις ανάγκες σε νερό που είχαν οι ασκητές.
Λόγω της θέσης του θα θαυμάσετε την ομορφιά του χωριού, του τοπίου και της θάλασσας που μοναδικά προσφέρει.


Άγιος Γεώργιος

Ο παράλιος χωματόδρομος που ξεκινά από το λιμάνι των Βελανιδίων, καταλήγει στον όρμο του Αγίου Γεωργίου με το ομώνυμο εκκλησάκι. Ο ναός είναι βασιλικού ρυθμού και διακρίνονται τμήματα παλαιότερου ναού, είτε Χριστιανικού είτε αρχαιοελληνικού. Στο εσωτερικό του διακρίνονται τμήματα τοιχογραφίας καλυμμένα σε μεγάλο βαθμό από πολλά στρώματα ασβέστη καθώς και επιγραφή στον εσωτερικό τοίχο του ιερού με άγνωστη χρονολόγηση. Το εντυπωσιακό βέβαια που αντικρίζει ο επισκέπτης καθώς μπαίνει στο ναό είναι τμήμα κίονα ενσωματωμένο στο δάπεδο που ενισχύει την ύπαρξη παλαιότερου ναού στο ίδιο σημείο.
Σύμφωνα με κάποιους αρχαιολόγους εδώ βρισκόταν η αρχαία πόλη Σίδη. Η πολίχνη Σίδη εικάζεται ότι πήρε το όνομά της από την κόρη του Δαναού ή κατ’ άλλους του Ζάρακα, βασιλιά της Καρύστου Ευβοίας που βρήκε καταφύγιο στη περιοχή του Μαλέα κυνηγημένη από τη θεά Ήρα. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι επί του ακρωτηρίου υπήρχαν δυο ιερά, του Ποσειδώνος δυτικά ,και του Απόλλωνος ανατολικά, έτσι μπορούμε να υποθέσουμε ότι στο σημείο που είναι κτισμένο το εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου ίσως να βρισκόταν ο ναός του Απόλλωνα. Την ύπαρξη της Σίδης σε αυτή την περιοχή ενισχύει η τυχαία ανακάλυψη ενός κτηρίου πρωτοελλαδικής εποχής και άφθονα κεραμικά όστρακα σε μεγάλη έκταση.


Άγιος Παντελεήμονας

Το εκκλησάκι του Αγίου Παντελεήμονα ήταν ο κύριος ναός των Βελανιδίων, μέχρι να κτισθεί η Μυρτιδιώτισσα. Γύρω από τον ναό, στην περιοχή Παλιοκαμάρες, είχαν χτισθεί τα σπίτια του πρώτου οικισμού το 1718. Όμορφη η θέα από εδώ ψηλά προς το Μυρτώον πέλαγος. Ο ναός 13ου αιώνα βρίσκεται σε ύψωμα, στη Ν.Α. άκρη του χωριού. Είναι μονόχωρος, καμαροσκέπαστος. Η τοιχοποιία του είναι αργολιθοδομή, σήμερα όμως ασβεστωμένη.


Άγιος Παύλος

Το κατάλευκο εκκλησάκι του Αγίου Παύλου βρίσκεται δίπλα στην θάλασσα, βόρεια από τον όρμο Καραλή. Δίπλα στο εκκλησάκι υπάρχει υπέροχη αμμουδιά με ψιλό βότσαλο. Στο εκκλησάκι γίνεται πανηγύρι στις 29/6 κάθε χρόνου.


Άγιος Μύρος

Ο Άγιος Μύρος είναι ένα παλαιότατος βυζαντινός ναός που βρίσκεται κτισμένος στον βράχο πάνω από τη θάλασσα. Οι τοιχογραφίες του χρονολογούνται περί τον 14ο αιώνα παρόλα αυτά, τα στρώματα σοβάδων που υπάρχουν στα τοιχώματα του δυσχεραίνουν τον ακριβή υπολογισμό χρονολόγησης του μνημείου.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο Άγιος Θωμάς που ασκήτευε στη Μονή της Αγίας Ειρήνης του ακρωτηρίου περνώντας από εδώ, χτύπησε με το ραβδί του σε αυτό το σημείο και ανάβλυσε αγίασμα. Από εδώ έπαιρναν νερό ως τα 1985 περίπου οι φαροφύλακες του Κάβο Μαλιά.


Μεταμόρφωση του Σωτήρος

Πλησιάζοντας προς τα Βελανίδια και πριν την διασταύρωση αριστερά προς Άγιο Παύλο, θα δούμε στα δεξιά μας μία κατάλευκη με μπλέ τρούλο εκκλησία. Πρόκειται για την βυζαντινή εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος που χρονολογείται τον πρώιμο 14ο αιώνα. Από το διάκοσμο του ναού έχουν διασωθεί κάποια τμήματα αξιόλογων τοιχογραφιών κυρίως στο βόρειο τοίχο καθώς και στον τρούλο.


Κοίμηση της Θεοτόκου

Το όμορφο εκκλησάκι της Κοίμησης της Θεοτόκου πάνω από τα Βελανίδια με άπλετη θέα προς τις πλαγιές του όρους Κριθίνα και το Μυρτώον Πέλαγος, ανατολικά.


Άγιος Θωμάς ο εν Μαλεώ

Η ευλάβεια των κατοίκων της περιοχής και οι πρωτοβουλίες και οι ενέργειες του τότε εφημέριου πατέρα Δημήτριου Καλαγιάκου της ενορίας των Βελανιδίων, οδήγησαν στην ανέγερση, εδώ και πολλά χρόνια, ενός Ιερού Ναού απέναντι ακριβώς από την πηγή του αγιάσματος, αφιερωμένο στην μνήμη του Οσίου Θωμά, ο οποίος λειτουργείται έως σήμερα κάθε χρόνο στη γιορτή του Οσίου, ενώ παραμένει ανοιχτός όλη μέρα για τους προσκυνητές. Η θεμελίωση του Ιερού Ναού πραγματοποιήθηκε στις 17 Ιανουαρίου του 1968, ημερομηνία εορτής του θεμελιωτή του μοναχικού βίου, Μεγάλου Ασκητή Αγίου Αντωνίου.


Ιερά Μονή του Οσίου Θωμά εν Μαλεώ (υπό κατασκευή)

Στην περιοχή του Αγίου Μύρου βρίσκεται η ,υπό κατασκευή, Ιερά Μονή του Οσίου Θωμά εν Μαλεώ. Τα κελιά της ατενίζουν από ψηλά το Μυρτώον Πέλαγος και την ανατολική πλευρά της χερσονήσου που καταλήγει στον Φάρο του ακρωτηρίου Μαλέα.
Η Ιερά Ανδρώα Κοινοβιακή Μονή του Οσίου Θωμά του εν τω Μαλεώ της Ιεράς Μητροπόλεως Μονεμβασίας και Σπάρτης, θεμελιώθηκε την ημέρα της μνήμης του Οσίου, στις 7 Ιουλίου, του έτους 2000, από τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Μονεμβασίας και Σπάρτης κ.κ. Ευστάθιο. Η Μονή έχει ήδη επανδρωθεί αλλά έχει πολλές τεχνικές ελλείψεις. Οι εργασίες ανέγερσής της ξεκίνησαν με την πρωτοβουλία του συσταθέντος το 1994, για τον σκοπό αυτό, Σωματείου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα “Άγιος Θωμάς ο εν Μαλεώ” και συνεχίζονται, με τη συμπαράσταση της Μητρόπολης και τις προσφορές των πιστών.
Η Μονή οικοδομείται ακριβώς πάνω από την τοποθεσία όπου ο Όσιος Θωμάς, μετά από προσευχή, έκανε να αναβλύσει πηγή αγιάσματος που διατηρείται μέχρι σήμερα.


Άγιος Ανδρέας

Το εκκλησάκι του Αγίου Ανδρέα θα το συναντήσουμε στα αριστερά του δρόμου προς Βελανίδια, περίπου στα 4χλμ. πριν φθάσουμε στον οικισμό. Πρόκειται για ναό μονόχωρο με δίρρυτη στέγη που εγκαινιάσθηκε το 1937.


Άγιος Γεώργιος (Βαβύλα) 

Αριστερά του δρόμου που οδηγεί από το Λάχι στα Βελανίδια και κάτω από την κορυφή του βουνού Βαβύλα βρίσκεται ο μονόκλιτος ναός του Αγίου Γεωργίου, δίπλα στα ερείπια τριών άλλων ναών. Οι δύο από αυτούς, χτισμένοι σε παράταξη σώζονται μέχρι την καμάρα και αντιπροσωπεύουν διαδοχικές οικοδομικές φάσεις. Ο νοτιότερος ναός φαίνεται ότι αποτελούσε τον πυρήνα του συγκροτήματος και είναι ο μόνος που έχει παραβήματα. Αργότερα χτίστηκε ο δεύτερος ναός με ιερό υπερυψωμένο και χτιστό τέμπλο, γνωστός με το όνομα Άγιος Ελευθέριος. Στη βόρεια πλευρά του χτίστηκε ο ναός του Αγίου Γεωργίου με ημικυκλική αψίδα, νάρθηκα και στέγη δίρρυτη. Στη δυτική πλευρά υψώνεται ο τέταρτος ναός του συγκροτήματος. Το σύνολο αυτό που ήταν παλαιά μοναστήρι, θυμίζει τις επάλληλες οικοδομικές φάσεις των ναών στα Πεντάγια της Μάνης.
Η τοιχοποιία του Αγίου Γεωργίου είναι αργολιθοδομή με ελάχιστα κεραμίδια και το εσωτερικό φωτίζεται από τρία παράθυρα. Το τέμπλο και οι επιφάνειες του ναού έχουν ασβεστωθεί. Τοιχογραφίες σώζονται μόνο στο νάρθηκα και στη δυτική πλευρά της χτιστής Αγίας Τράπεζας. Στα μέσα του 14ου αιώνα πρέπει να τοποθετηθεί ο διάκοσμος του Αγίου Γεωργίου, που αν και επαρχιακό μνημείο, φαίνεται να ακολουθεί τα πρότυπα των μεγάλων υστεροβυζαντινών κέντρων της Πελοποννήσου.


Ναός Ισαποστόλων Κωνσταντίνου και Ελένης

Το εκκλησάκι των Ισαποστόλων Κωνσταντίνου και Ελένης βρίσκεται περίπου δυο χιλιόμετρα από τον επαρχιακό δρόμο Νεάπολης – Βελανιδίων στην στροφή προς το λιμανάκι του Αγίου Παύλου. Ο ναός διασώζει σχεδόν στο σύνολο του τον γραπτό του διάκοσμο και εντυπωσιάζει με την πλούσια θεματογραφία των τοιχογραφιών και την παραστατικότητα των μορφών. Οι εξαιρετικές τοιχογραφίες του ναού χρονολογούνται στα τέλη του 13ου αιώνα.


Παναγία Έλωνα

Η εκκλησία βρίσκεται  λίγα μέτρα μόλις από το αλιευτικό καταφύγιο Βελανιδίων. Η επωνυμία «Έλωνα» οφείλεται σε κάποια παλαιά εικόνα, η οποία –σύμφωνα με την παράδοση- μεταφέρθηκε στην Τσακωνιά από το Έλος της Λακωνίας, μια περιοχή που τρέφει ακόμη ξεχωριστή πίστη στην προστασία της Έλωνας. Κατά την παράδοση αυτή, όταν γύρω στα 582 οι κάτοικοι του Έλους εξαιτίας της εισβολής των Σλάβων κατέφυγαν άλλοι στη Μονεμβασία και άλλοι στην Τσακωνιά, έφεραν μαζί τους μια εικόνα που διατήρησε το όνομα του τόπου τους (Έλωνα από το Έλος).


Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος (Σαριότης)

Το εκκλησάκι του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου βρίσκεται σε απόσταση δυόμιση χιλιόμετρων από τον επαρχιακό δρόμο Νεάπολης – Βελανιδίων στην τοποθεσία Σάρος στα Βελανίδια. Ο ναός, Βασιλική με εγκάρσιο κλίτος διασώζει μεγάλα τμήματα από τον γραπτό του διάκοσμο που χρονολογούνται στον πρώιμο 14ο αιώνα και εντυπωσιάζει με την πλούσια θεματογραφία των τοιχογραφιών και την παραστατικότητα των μορφών ενώ στο νάρθηκα του ναού απεικονίζεται η Δευτέρα Παρουσία.

*Όλες οι προαναφερθείσες εκκλησίες ανήκουν στο σύνολο των Βατίκων, με ορισμένες να υπάγονται στο χωριό μας.